آیین نامه جرثقیل وزارت کار؛ راهنمای عملیاتی الزامات، بازرسی و گواهی سلامت

تاریخ آخرین بازبینی: ۲۱ تیر ۱۴۰۵

جرثقیل سنگین‌ترین باری را که در کارگاه شما جابه‌جا می‌شود، بالای سر آدم‌ها می‌برد. به همین سادگی، هر خطای آن — پارگی سیم بکسل، بازشدن قلاب، خرابی ترمز — مستقیماً به فاجعه ختم می‌شود. قانون‌گذار هم دقیقاً با همین نگاه، برای جرثقیل آیین‌نامه‌ی مفصلی نوشته است. مشکل اینجاست که متن قانونی برای مدیر کارگاه «قابل اجرا» نیست؛ این راهنما همان متن را به زبان عملیات ترجمه می‌کند: کدام ماده چه می‌خواهد، بازرس چه مطالبه می‌کند و شما از کجا شروع کنید.

دوره‌ی بازرسی تجهیزات باربرداری

تجهیز	دوره‌ی متعارف	اعتبار گواهی
جرثقیل سقفی و دروازه‌ای	سالانه	حداکثر یک سال
لیفتراک، ریچتراک، استاکر	سالانه (ماده ۶۱ آیین‌نامه)	حداکثر یک سال
ظروف تحت فشار و دیگ بخار	دوره‌ای، طبق شرایط بهره‌برداری	حداکثر یک سال
تجهیزات جانبی باربرداری (بسکت، اسلینگ، شگل)	همراه با بازرسی مجموعه‌ی باربرداری	مطابق گواهی مجموعه

سررسید همه‌ی تجهیزات را یک‌جا در یادآور سررسید بازرسی ببینید. توجه کنید که این‌ها دوره‌های متعارف است؛ شرایط سخت بهره‌برداری بازه را کوتاه می‌کند.

کدام آیین‌نامه؟ و شامل چه تجهیزاتی می‌شود؟

عنوان رسمی سند، آیین‌نامه حفاظتی وسایل حمل و نقل و جابجا کردن مواد و اشیاء در کارگاه‌ها است که متن کامل آن روی درگاه اداره کل بازرسی کار وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی منتشر شده. این آیین‌نامه فقط «جرثقیل سقفی» نیست؛ فصل‌بندی آن تقریباً همه‌ی خانواده‌ی بالابرها را پوشش می‌دهد:

نوع	تعریف در آیین‌نامه	مثال کارگاهی
جرثقیل (Crane)	بالابری که بار را در حالت آویزان در امتداد قائم و افقی جابه‌جا کند	تعریف پایه‌ی همه‌ی انواع
جرثقیل با پل متحرک	روی ریل زیر سقف کارخانه حرکت می‌کند و بار را در طول، عرض و ارتفاع جابه‌جا می‌کند	جرثقیل سقفی سالن تولید
جرثقیل دروازه‌ای (Gantry)	روی دو پایه‌ی خرپایی سوار است و روی ریل مسیر خود حرکت می‌کند	محوطه‌ی بار و انبار روباز
جرثقیل تک‌ریل (Monorail)	بالابر آویزان از چرخ‌هایی که روی یک ریل فوقانی حرکت می‌کند	خطوط مونتاژ و انتقال
جرثقیل متحرک موتوری	سوار بر وسیله‌ی نقلیه‌ی موتوری	موبایل‌کرین
جرثقیل بازویی، سکودار، قرقره‌ای و…	فصل‌های اختصاصی جداگانه دارند	بازویی دیواری، بارچین، چرخ چاه

نکته‌ی مهم ماده ۱۲۴ است: الزامات فصل دستگاه‌های بالابر، از نظر ساخت، استفاده، نگهداری و تعمیر، برای جرثقیل‌های متحرک زمینی و سکودار هم الزامی است — یعنی نمی‌توان گفت «دستگاه ما موبایل است، مشمول نیست».

مواد کلیدی؛ در عمل چه می‌خواهند؟

ماده	الزام	در عمل یعنی
۱۵	پیش از به‌کارانداختن بالابر نو، تمام قسمت‌ها باید توسط شخص صلاحیت‌دار بازرسی و آزمایش شود	«دستگاه نو است» معافیت نیست؛ بازرسی پیش از اولین راه‌اندازی الزامی است
۱۶	بازدید روزانه‌ی اجزای حساس (مانند یاتاقان‌ها) پیش از استفاده توسط کارگر مربوط	چک‌لیست روزانه‌ی اپراتور باید وجود داشته باشد و امضا شود — همان سندی که بازرس می‌خواهد
۳۲	راننده نباید دستگاه را هنگام داشتن بار ترک کند	بار آویزان = اپراتور پشت فرمان؛ بدون استثنا، حتی برای «یک دقیقه»
۳۳	قطعات تحت کشش و فشار باید از فولاد یا فلز هم‌مشخصات ساخته شود	قطعه‌سازی متفرقه و جوشکاری غیراصولی روی اجزای باربر ممنوع
۱۳۲	راننده باید از سوارشدن اشخاص روی بار یا قسمت‌های جرثقیل جلوگیری کند	حمل نفر با قلاب و بار، تخلف صریح است؛ برای بالابردن نفر فقط سبد نفربر استاندارد

تست بار؛ قلب بازرسی جرثقیل

گواهی سلامت بدون تست بار معنا ندارد. تست بار در دو حالت انجام می‌شود: استاتیک (بار در وضعیت ثابت، برای ارزیابی پایداری سازه) و دینامیک (بار در حال حرکت، برای سنجش رفتار واقعی ترمز، بالابر و حرکات). بازرس پس از تست، عددی را که دستگاه با اطمینان تحمل کرده، به‌عنوان ظرفیت مجاز در گواهی درج می‌کند — و از آن لحظه، باربرداری بیش از ظرفیت درج‌شده در گواهی ممنوع است. جدول ظرفیت (Load Chart) هم باید روی دستگاه نصب و خوانا باشد.

گواهی سلامت جرثقیل؛ صادرکننده، اعتبار، تمدید

چه کسی صادر می‌کند؟ فقط شرکت‌های بازرسی دارای صلاحیت که زیر نظر مراجع رسمی فعالیت می‌کنند. تأییدیه‌ی تعمیرکار یا واحد فنی داخلی، جایگزین قانونی گواهی نیست.

چقدر اعتبار دارد؟ بسته به استاندارد مرجع، نوع جرثقیل و شرایط بهره‌برداری، معمولاً بین شش ماه تا یک سال. بازه‌ی دقیق را شرکت بازرسی روی گواهی درج می‌کند. دو چیز این بازه را کوتاه‌تر می‌کند: شرایط سخت کاری (شیفت سنگین، محیط خورنده، بار نزدیک به ظرفیت) و هر تعمیر اساسی — پس از تعمیر اساسی، صرف‌نظر از تاریخ گواهی، بازرسی مجدد لازم است.

سررسید گواهی دستگاه‌های خود را در جدول دوره‌های بازرسی ببینید.

نکته‌ی مهم برای تجهیزات جانبی: سبد و بسکتی که به قلاب جرثقیل بسته می‌شود هم بخشی از مجموعه‌ی باربرداری است و باید هم‌سطحِ خودِ دستگاه، ساخت و مستند داشته باشد. اگر نیاز به ساخت بسکت حمل نفر استاندارد با گواهی بازرسی دارید، مشخصات کاری‌تان را بگویید تا متناسب با ظرفیت و شرایط پروژه ساخته شود.

دو گواهی که با هم اشتباه گرفته می‌شوند

گواهی سلامت جرثقیل مال دستگاه است و پس از بازرسی فنی و تست بار صادر می‌شود. گواهینامه‌ی اپراتور مال راننده است و از مراکز آموزشی مورد تأیید (فنی‌وحرفه‌ای / سازمان استاندارد) گرفته می‌شود. در بازرسی اداره‌ی کار هر دو مطالبه می‌شوند — و کنارشان، سومین سند: سوابق بازدید روزانه با امضای اپراتور (همان الزام ماده ۱۶).

دنبال PDF آیین‌نامه هستید؟

سؤالات متداول

اگر گواهی سلامت نداشته باشم چه می‌شود؟
در بازرسی کارگاه، نبودِ گواهی برای تجهیز مشمول، ایراد ثبت می‌شود و می‌تواند به توقف کار همان دستگاه بینجامد. مهم‌تر از آن، در صورت بروز حادثه، نبودِ مستندات بازرسی مسئولیت را متوجه کارفرما می‌کند. اگر گواهی ندارید یا منقضی شده، پیش از شروع کار اقدام کنید.

شرکت بازرسی را چطور انتخاب کنم؟
انتخاب شرکت بازرسی حقِ خودِ کارفرماست. دو چیز را کنترل کنید: صلاحیت و دامنه‌ی تأیید شرکت برای همان نوع تجهیز، و اینکه گزارش تست بار به‌صورت مکتوب و با جزئیات تحویل داده شود، نه فقط یک برگه‌ی تأیید.

گواهی چقدر اعتبار دارد و کی باید تمدید کنم؟
بازه‌ی دقیق روی خودِ گواهی درج می‌شود و معمولاً حداکثر یک سال است. سه چیز آن را زودتر باطل می‌کند: تعمیر اساسی، تغییر محل نصب، و حادثه یا اضافه‌بار. در این سه حالت، صرف‌نظر از تاریخ، بازرسی مجدد لازم است.

جرثقیل سقفی کوچک (مثلاً ۲ تن) هم مشمول است؟
بله. آیین‌نامه بر اساس نوع دستگاه اعمال می‌شود، نه تناژ. دستگاه سبک‌تر فقط تست بار سبک‌تری دارد.

اگر جرثقیل مدت‌ها خاموش بوده، باز هم بازرسی می‌خواهد؟
بله؛ اتفاقاً توقف طولانی خودش عامل خطر است (خوردگی، خشک‌شدن روانکاری، نشست). پیش از بازگشت به سرویس، بازرسی توسط فرد صلاحیت‌دار همان منطق ماده ۱۵ را دارد.

تست بار با چه وزنه‌ای انجام می‌شود؟
وزنه‌ی تست را استاندارد مرجع و شرکت بازرسی بر اساس ظرفیت اسمی تعیین می‌کنند؛ تأمین وزنه و فضای مانور معمولاً بر عهده‌ی کارفرماست و باید پیش از روز بازرسی هماهنگ شود.

هزینه‌ی بازرسی جرثقیل چقدر است؟
به تعداد دستگاه، تناژ، نوع (سقفی/دروازه‌ای/موبایل) و موقعیت جغرافیایی بستگی دارد. بازرسی چند دستگاه به‌صورت هم‌زمان تقریباً همیشه اقتصادی‌تر است.

واژه‌نامه‌ی کوتاه

اصطلاح	یعنی چه
گواهی سلامت	همان تأییدیه‌ی بازرسی فنی دستگاه. مالِ تجهیز است، نه اپراتور.
تست بار	آزمون عملکرد سازه و ترمز با بارِ مشخص و ضریب اطمینان — قلبِ بازرسی.
بسکت / من‌بسکت	سبد حمل نفر که به قلاب جرثقیل بسته می‌شود؛ جزو مجموعه‌ی باربرداری است.
سبد حمل بار	سبد فلزی حمل ابزار و مصالح؛ برای جابه‌جایی نفر مجاز نیست.
شخص صلاحیت‌دار	بازرسِ دارای صلاحیت رسمی برای بازرسی و صدور گواهی.

درخواست بازرسی و صدور گواهی

مطالب مرتبط: گواهینامه بازرسی لیفتراک · بازرسی ظروف تحت فشار · چک‌لیست‌های بازرسی